قلعه های و ابنیه های تاریخی آذربایجان
قلعه های و ابنیه های تاریخی آذربایجان
آوارسین قالاسی
قلعه آوارسین منسوب به دوره ساسانی تا قرن سوم هجری قمری است كه در 5/22 كیلومتری سمت جنوب خداآفرین و 11 كیلومتری جاده ی اهر – كلیبر واقع شده است . حمداله مستوفی بنای قلعه آوارسین را به " بكر بن عبداله " از اصحاب حضرت رسول (ص) نسبت می دهد كه به امر عمر خلیفه ی دوم در سال 22 هجری به آذربایجان لشگر كشید.
آثار به دست آمده نشان می دهد كه این قلعه در دوره اشكانی یا اوایل دوره ساسانی ساخته شده و در دوره اسلامی نیز مورد استفاده قرار گرفته است.
این قلعه دارای 5 برج مدور برای نگهبانی است و بلندترین برج آن به ارتفاع بیش از 800 متر از ته دره ، در جبهه غربی هنوز پابرجاست . این قلعه احتمالاَ از استحكامات دفاعی بابك خرمدین در منطقه قره داغ آذربایجان بود .
انداب قالاسی
قلعه انداب جدید در دو كیلومتری جنوب روستای قلعه باشی واقع است. لازم به یادآوری است كه روستای قلعه باشی،خود در داخل یك قلعه ی قدیمی بنا شده است و از دیوارهای باقی مانده مشخص است كه خود این روستا در زمان های گذشته قلعه بود . اسم این روستا خود مؤید این امر است.
بابك قالاسی
قلعه جاویدان ، قلعه جمهور یا دژبد معروف به قلعه ی بابك در 3 كیلومتری جنوب غربی كلیبر واقع شده است و 2300 تا 2600 متر از سطح دریا ارتفاع دارد . این قلعه بر فراز كوهستانی به نام جمهور واقع شده و دره هایی به عمق 400 تا 600 متر از هر سو آن را در برگرفته است . برای رسیدن به این قلعه تنها از یك سو و فقط یك راه مال رو وجود دارد.
در كاوش های باستان شناسی آثار بسیاری از این قلعه به دست آمده است . از آن جمله می توان از سفالینه های منقوش و لعاب دار مربوط به قرن سوم و سكه های مربوطه به دوره اتابكان آذربایجان و هزار اسپیان ( قرون 6 و 7 هجری ) و تنورهای متعدد پخت نان یاد كرد .
پشتو قالاسی
قلعه تاریخی پشتو بر روی یكی از كوه های بلند به نام " هشته سر " ( هشت سر ) در 12 كیلومتری بخش هوراند و 50 كیلومتری شمال شرقی اهر واقع است .
این قلعه تنها یك راه باریك برای ورود دارد و در سه سمت دیگر آن پرتگاه های مخوفی دیده می شود كه قلعه را نفوذ ناپذیر ساخته است . قلعه پشتو بسیار قدیمی است و قدمت آن به دوره های اشكانی و ساسانی می رسد. این قلعه یكی از دژهای مورد استفاده بابك خرمدین بود.
جوشین قالاسی
این قلعه در 26 كیلومتری غرب ورزقان و 6 كیلومتری روستان جوشین واقع شده و راه دسترسی آن بسیار سخت و كوهستانی است . سفال هایی كه در محوطه این قلعه پیدا شده ، آثاری از ادوار قبل از اسلام و دوران اسلامی تا قرن ششم هجری قمری را شامل می گردد .
سن سارود قالاسی
این قلعه در 26 كیلومتری شمال مرند در روستای هرزند و بر روی تپه ای سنگی و مرتفع قرار دارد . در بخش شرقی قلعه،تخته سنگ های بزرگی وجود دارد كه آثار باقی مانده،از جمله قسمت هایی از حصارهای دفاعی قلعه و برج های نیم استوانه ی پیش آمده ی آن و بقایای بنای قلعه ، قرون هفتم و هشتم را نشان می دهد. در جنوب قلعه نیز گورستانی از ادوار اسلامی وجود دارد.
ضحاك ( آژدهاك ) قالاسی عجب شیر
قلعه ضحاك یا داش قلعه در 28 كیلومتری عجب شیر در ساحل شرقی دریاچه ارومیه و در 95 كیلومتری جنوب تبریز واقع است. آثار برجای مانده از برج های نیم استوانه ای به نام دروازه ی قلعه و پوشش دیوارها كه از سنگ های مكعب مستطیی است ، قدمت آن را تا دوره ساسانی می رساند ولی سفال های به دست آمده از این قلعه مربوط به سده های ششم و هفتم هجری است.
ضحاك ( آژدهاك ) قالاسی هشترود
این قلعه به فاصله 28 كیلومتری جنوب شهرستان هشترود بر بالای تونل راه آهن تهران – تبریز در وسط دو رودخانه " قرانقو " و " شورچای " واقع شده است.
با توجه به سفال های سطحی و آثار معماری به جای مانده، قدمت این قلعه را می توان به هزاره دوم پیش از میلاد نسبت داد . این قلعه تا دوره تیموریان مورد استفاده بود .
قلعه ضحاك همان قلعه اژدهاك دوره ماد است و آثار دیوارهای اورارتویی در نقاط مختلف قلعه به چشم می خورد . ابعاد این قلعه به وسعت 11 در دو كیلومتر، آنرادر شمار یكی از بزرگ ترین قلعه های تاریخی ایران قرار داده است.
پاویون قلعه كه تا حدودی سالم به جای مانده،مربوط به دوران اشكانیان است و دیوارهای دو لایه با پیشامدگی های مدور و برج و باروهای دوره اسماعیلیه در قسمت غربی قلعه پابرجاست. حفاری های باستان شناسی سال های 1379 و 1380،پرده از رموز این قلعه افسانه ای برداشت و آثار دوره اشكانی راآشكار ساخت .
قیز قالاسی
این قلعه و غار مجاور آن از آثار تاریخی دیدنی مراغه محسوب می شود كه در 20 كیلومتری جنوب غرب مراغه و در جنوب دره ی عمیق كوه های گوی داغ ( كوه كبود ) واقع شده است.
طول غار مجاور قلعه قیز قالاسی حدود 35 متر ، عرض آن 24 متر و ارتفاع آن حدود 20 متر است . ارتفاع كلی این غار و قلعه نسبت به دره ی عمیقی كه در مقابل آن وجود دارد ، حدود 1800 متر تخمین زده می شود .در ارتفاعات پشت قلعه ، باقی مانده ی حصاری خشتی دیده می شود.
كردشت قالاسی
یكی از قلعه های تاریخی آذربایجان كه در حاشیه رود ارس و در روستای كردشت جلفا واقع شده ،قلعهیكردشت نام دارد. این قلعه از نظر اهیمت نظامی و تاریخی به ویژه در دوره حكومت عباس میرزای قاجار نایب السلطنه فتحعلی شاه در آذربایجان بسیار مورد توجه و یكی از مراكز فرماندهی سپاهیان وی در جریان جنگ های ایران و روس بود . این قلعه در بالای تپه ای صخره ای ساخته شده و در ارتفاعات آن شش برج نگهبانی وجود داشت كه هنوز بخشی از این برج ها و حصارهای آن پابرجاست.
گاوور گوهر قالاسی
بقایای این قلعه كه مربوط به دوره ی اورارتویی است در 45 كیلومتری شرق جلفا و در كنار رود ارس دیده می شود.
بخشی از دیوارهایی كه از قلعه باقی مانده است ، در بعضی از نقاط دارای برجستگی های مضاعفی در گوشه ی آنها است. ارتفاع این قسمت ها تا سه – چهار متر می رسد.
تعدادی سفال نیز از این قلعه به دست آمده كه به اواخر دوره ی اورارتویی تعلق دارد .
علاوه بر اینها تعدادی اشیای گلی مربوط به قرن ششم پیش از میلاد و برخی نیز مربوطبه دوره های ساسانی و اسلامی یا ارمنی از این قلعه به دست آمده است.
قلعه ی گوهر كوچك ترین تك بنایی است كه از دوره ی اورارتو تاكنون در ایران شناخته شده است . با توجه به بنای قلعه در بالای تپه ، گمان می رود كه این قلعه در اصل پایگاهی نظامی بودهاست.
نقدوز ( نودوز ) قالاسی
این قلعه بر فراز قله مرتفعیمشرف به رودخانه ی اهرچای در روستای نودوز در فاصله 35 كیلومتری شرق اهر جای دارد . برج های دیده بانی برجای مانده از قلعه،11 تا 9 متر ارتفاع دارند و از سنگ های رسوبی آجری ساخته شده اند.
برای تأمین آب اشامیدنی ساكنین قلعه ، تعدادی حوضچه در بدنه سنگی كوه تعبیه شده بود كه از آب باران پر می شد و به مصرف ساكنین می رسید.
هلاكو ( آق گنبد ) قالاسی
این قلعه در جزیره ی اسلامی ( شاهی سابق ) بزرگ ترین جزیره مسكونی دریاچه اورمیه واقع است. قلعه هلاكو بالای كوهی در این جزیره ساخته شده و احتمالاَ قبر هلاكو و برخی از سرداران مغول در این قلعه جای دارد.
در آذربایجان شرقی قلعه های تاریخی دیگری وجود دارد كه نام آنها آورده می شود :
قلعه پیغام كلیبر، قلعه كلهر، قلعه قیزلار، قلعه سی بناب ، قلعه داشلوجا ،
قلعه قره جالو ، قلعه شربیت ، قلعه شیشه ، قلعه شیور ، آغجه قلعه ، رواسجان ، قلعه اورنگ ، قلعه زنگ ملك ، قلعه جنگل آباد ، قلعه گوررشت آباد قدیم ، قلعه گوورشله ران ، دمیر قلعه شله بران ، قلعه پشتاب ، قلعه آوالان ، قلعه میدانلار، قلعه ممشلو ، قلعه دوم ممشلو ، قلعه كندی گرمادوز ، قلعه وینق ، قلعه آغویه ، قاطر قلعه ی جانانلو ، آغجه قلعه ورزقان ( حسن آباد ) ،
قلعه سقندل ( سقین دل ) ، قلعه هلاكو مرند.
بناهای حكومتی
عمارت ربع رشیدی تبریز
ربع رشیدی كه در حال حاضر از آن جز تپه و بقایای یكی از برج ها ، چیزی برجای نمانده است ، به دستور " خواجه رشیدالدین فضل الله همدانی " وزیر دانشمند و پر قدرت سلطان محمود غازان خان در درون بارویی در دامنه كوه سرخاب در زمینی بلند در شمال كوی باغمیشه میان كوه ولیلانكوی و ششگلان ساخته شد.
مجموعه بناهای ربع رشیدی یكی از كارهای شگفت انگیزآن روزگار و بنیادی فرهنگی و دانشگاهی بود و هزاران نفر در آنجا به تحصیل مشغول بودند .
عمارت شهرداری تبریز
این عمارت در سال 1312 شمسی در زمان شهرداری " حاج ارفع الملك جلیلی " در محل گورستان متروك و مخروبه كوی نوبر تبریز ، با نظارت مهندسان آلمانی بنا گردید.
این ساختمان دارای یك برج ساعت چهار صفحه ای است كه با طنین صدای موزون زنگ هایش هر 15 دقیقه یك بار گذشت زمان را به مردم تبریز یادآوری می كند. ارتفاع این برج حدود 5/30 متر و نمای خارجی تالار شهرداری تبریز از سنگ تراشیدهشدهاست و نقشه ساختمان آن با نمونه ساختمان های كشور آلمان قبل از جنگ جهانی دوم كه با طرح یك عقاب در حال پرواز ساخته می شد ، مطابقت دارد. این بنا در وسط شهر تبریز و در میدانی موسوم به میدان ساعت واقع است . در حال حاضر تمام امور عمرانی شهر و امور اداری شهرداری تبریز در این عمارت متمركز است.
رصدخانه مراغه
براساس نوشته های تاریخی ، در سال 657 ه . ق به دستور هلاكو خان و همت خواجه نصیر الدین طوسی ، رصد خانه بزرگی در مراغه ساخته شدكه اساتیدی چون علامه قطب الدین ، فخرالدین مراغی ، محی الدین مغربی ، علی بن محمود ، نجم الدین الاسطرلابی و بسیاری دیگر در آنجا تدریس می كردند و در اداره آن نقش داشتند. بنای رصد خانه حدود 15 سال به طول انجامید.
به امر هلاكو ، كتاب و اسباب و آلات علمی و نجومی بسیاری كه از فتح بغداد به دست آمده بود به این رصد خانه منتقل گردید و در آنجا به كار گرفته شد . این مجموعه تا سال 703 هجری دایر بود ولی پس از آن بر اثر زلزله های سخت و بی توجهی امرای وقت رو به ویرانی نهاد.
رصد خانه مراغه 167 سال، پیش از احداث رصد خانه سمرقند ساخته شد و در زمان خود یكی از معتبرترین رصد خانه های جهان به شمار می رفت .
آثار باقی مانده از بنای این رصد خانه امروزه در دو كیلومتری غرب شهر مراغه هنوز به چشم می خورد . این رصد خانه شامل برجی به قطر 22 متر و احتمالاً به ارتفاع 25 متر بود . همچنین در كنار رصد خانه مدرسه ای برای تدریس علوم نجوم و ریاضی ایجاد شده بود و كتابخانه ای مشتمل بر چهار صد هزار جلد كتاب و سایر تأسیسات وجود داشت.
عمارت ائل گلی
ائل گلی ( استخر مردم ) كه قبلا به آن شاهگلی ( استخر شاه ) می گفتند ، از گردشگاه های زیبا و دلكش تبریز و ایران است كه در جنوب شرقی تبریز بر دامنه ی تپه ای واقع شده است . ائل گلی استخری است بس بزرگ به شكل مربع به مساحت 54675 متر مربع . در جنوب آن تپه ای است كه آن را از بالا تا پایین،همسطح پله بندی كرده و نهر آبی از آن به طرف پایین روان است. از سمت جنوبی از وسط استخر خیابانی كشیده شده كه استخر را به صورت شبه جزیره ای در آورده است.
در مركز استخر عمارتی به شیوه ی سنتی در دو طبقه ساخته شده و اطراف استخر به صورت پارك بسیار زیبا و فرح بخشی درآمده است كه یكی از زیباترین جاذبه های گردشگری استان به شمار می رود .
بنای اولیه عمارت ائل گلی را به دوره ی آق قویونلو نسبت می دهند كه یك بار در زمان صفویه و بار دیگر در زمان قاجاریه توسط قهرمان میرزا،پسر عباس میرزا نایب السلطنه، در ایام حكمرانی آذربایجان بازسازی شد . در سال های اخیر مجدداَ این ساختمان تجدید بنا گردیده و جهت پذیرایی از گردشگران مورد استفاده قرارمیگیرد .
مسجدها
مسجد استاد و شاگرد
يكي از مساجد تاريخي تبريز ، مسجد استاد و شاگرد است كه از طرف " امير حسين چوپاني " ملقب به علاءالدين ساخته شد و به نام سليمان خان ، نواده هلاكو خان مغول موسوم گرديد. از اين رو اين مسجد را سليمانيه يا علائيه نيز مي ناميدند. اما از آنجا كه تحرير كتيبه ها و مندرجات ديوارهاي داخل و خارج مسجد به خط عبدالله صيرفي خوش نويس معروف دوره ايلخاني و يكي از شاگردان زبردست وي صورت گرفته بود ، عوام مسجد را به نام استاد و شاگرد مي ناميدند. اين مسجد پس از اين كه در زلزله ي سال 1193 به كلي ويران شد ، يك بار در زمان نايب السلطنه عباس ميرزا تعمير اساسي شد و بار ديگر در سال 1295 ه . ق " حاج ميرزا محمد علي اوانسراي قراجه داغي " به مرمت آن همت گماشت. براي بار سوم به استناد كتيبه ي سنگ مرمرين بيرون ديوار شمالي مسجد " حاج محمد اردبيلي " در سال 1338 ه . ق اقدام به تعمير آن نمود.
مسجد اسماعيل بيگ
يكي از مساجد تاريخي دوره صفويه ، مسجد اسماعيل بيگ شهر بناب است. ايوان بلند مسجد برروي چهارستون چوبي با سر ستون هاي مقرنس استوار شده است.
شبستان اين مسجد داراي 11 ستون چوبي با سرستون هاي كنده كاري با نقوش زيبا و رنگ آميزي شده ي هم شكل است. پايه هاي ستون سنگي است. تعداد پنج اروسي معرق با شيشه هاي رنگي ، جلوه خاصي به نماي ورودي اين مسجد بخشيده است.
مسجد اسماعيل خاله اوغلي
اين مسجد در بين مدرسه ي ديني جعفريه و مسجد جامع بزرگ تبريز واقع شده و طول آن از شمال به جنوب امتداد مي يابد . دو پنجره ي اين مسجد به دالاني باز مي شود كه داراي ده ستون سنگي زيبا و هجده گنبد ضربي آجري است . ستون ها در دو رديف قرار گرفته اند و گنبدها مساوي و يكنواخت هستند. نادر ميرزا قاجار اين مسجد را مسجد " ملا محمد حسن پيشنماز " خوانده است.
مسجد اسنق
اين مسجد در روستاي سنه يا اسنق بخش هريس واقع و از يك ايوان بلند و يك نمازگاه تشكيل شده است . دو ستون سنگي يا پارچه مارپيچي با سرستون ها و پايه هاي حجاري شده ي بديع قسمت جلوي ايوان را نگه مي دارد.
نمازخانه به ابعاد 9 متر در 5/10 متر داراي چهارستون سنگي استوانه اي يك پارچه و از پايه ها و سرستون مقرنس خوش طراحي برخوردار است. بلندي كليه ستون ها به 6 متر مي رسد. در ورودي و دو پنجره مسجد در ديوار سنگي سمت شرقي مسجد جاي دارند. از مضمون خطوط برجسته كنده شده در بازوي منبر مسجد و سنگ نبشته هاي بالاي در و پنجره هاي مسجد بر مي آيد كه اتمام كار بناي اين مسجد و تهيه اثاث آن در سال 733 ه.ق به امر " فخر الدين محمد بن رستم " و به دست نقاش و حكاك هنرمندي موسوم به ملكشاه صورت گرفته است.
مسجد امام جمعه
مسجد امام جمعه تبريز در سمت شرقي بازار مسجد جامع نزديك مدرسه ي طالبيه واقع شده و داراي بيست ستون سنگي با سرستون مقرنس و سي گنبد ضربي آجري است . ستون ها در چهار رديف قرار دارند و از آنجا كه همه ي آنها به رنگ سبز در آمده اند، به مسجد سبز نيز شهرت يافته است.
نادر ميرزا درباره ي اين مسجد مي نويسد: " اين مسجد را بازرگاني دين دار ، " حاج علي نام " از بوميان شهر خوي ( خواهر زاده ي حاج صفرعلي بازرگان معروف تبريزي كه تيمچه و مدرسه و مسجد حاج صفرعلي به خرج وي در تبريز ساخته شده است) به تاريخ 1255 هجري قمري عمارت كرده است ".
مسجد بازار
اين مسجد در مركز بازار مرند واقع شده و بناي آن متعلق به دوره صفوي است ولي براساس سنگ نبشته ي مرمري موجود در مسجد ، بناي فعلي به مباشرت " شيخ علي مرندي " شاگرد مشايخ بزرگ " شيخ محمد حسن " صاحب جواهر الكلام و " شيخ محمد حسين " صاحب الفصول و " شيخ مرتضي " در تاريخ 1268 ه.ق تعمير شد.
اين مسجد داراي 4 ستون سنگي و 9 گنبد ضربي آجري زيبا است . به نوشته مورخان ، اين مسجد بر پايه هاي مسجد قبلي كه در قرون دوم يا سوم هجري وجود داشت ، ساخته شده است. عبدالرحيم كيا آورده است مطابق نوشته هاي تورات ، مادر حضرت نوح در اين مكان مدفون شده است.
مسجد جامع اهر
مسجد جامع اهر در كوچه جمعه مسجد واقع و منسوب به دوره ي سلجوقي و اتابكان است. در ورودي مسجد طاق هاي آجري و ازاره ي معمولي دارد. سنگ نبشته سر در مسجد تاريخ بناي آن را ( ثلث و عشرين و مائه بعد الالف من الحجره ) ذكر كرده است.
شبستان يا نمازخانه مسجد ، فضايي وسيع و كم ارتفاع به طول 6/30 متر و عرض 16 متر و ارتفاع گنبدها 5 متر است و داراي21 گنبد مي باشد. در يكي از گنبدها نيز پس از قيد دو بيت شعر ، اضافه شده : " حاجي ميرزا بابا دزماري سنه 1158 " .
مسجد جامع تبريز ( جامع كبير )
مسجد جامع تبريز يكي از بناهاي تاريخي و باستاني تبريزاست . تاريخ دقيق بناي اين مسجد به درستي معلوم نيست اما وجود مسجد جامع كبير در محل فعلي در زمان اتابكان آذربايجان كه سعدالدين وراويني به آن اشاره كرده است به دلايل زير مي تواند مستند باشد:
1 – از نخستين سال هاي فرمانروايي رواديان ، اين مسجد درون قلعه تبريز وجود داشت و جزء قسمت معمور شهر به شمار مي رفت .
2 – در زمان حكومت رواديان ، سلاجقه و اتابكان ، اين ناحيه از قسمت هاي مقدس شهر بود و بسياري از سلاطين ، امرا و وزرا در كنار معابد و مساجدي كه شايد خود ساخته بودند ، به خاك سپرده شده اند.
3 – همان مسجدي كه در قرن ششم و هفتم به نام مسجد جامع كبير خوانده مي شد وقبر " شمس الدين عثمان طغرايي " در جانب غربي آن قرار داشت ، در قرن دهم هجري آباد بود و " حافظ حسين كربلايي " به راي العين آن را ديده و از آن به نام مسجد جامع كبير ياد كرده است. در زمان حكومت تركمانان و صفويه نيز همان مسجد آباد بود.
" حاج طالب خان " پسر " حاج اسحق خان تبريزي " باني مدرسه طالبيه در سال 1087 ه . ق در وقف نامه ي مدرسه طالبيه ، از اين مسجد با عبارت" مسجد جامع كبير " نام برده است .
در اثر زلزله هاي نيمه اول و دوم قرن دوازدهم هجري ، چند طاق اين مسجد شكست و فرو ريخت . اين بخش ها بعداً به وسيله ي " احد خان " و پسر او " حسين قلي خان دنبلي " مرمت و تجديد بنا شد .
در بالاي در شمالي مسجد جامع ، سنگ نبشته اي به ابعاد يك متر در يك متر مشتمل بر فرماني از شاه سلطان حسين صفوي وجود دارد كه به خط " محمد مؤمن تبريزي " در 15 سطر به خط ثلث بسيار زيبا در تاريخ شوال 1106 هجري روي سنگ رخّام نصب شده است.
درون مسجد نيز سنگ نبشته ي ديگري به ابعاد 172 در 112 سانتيمتر از سنگ رخام به ديوار يكي از طاق هاي غربي مسجد نصب شده و از رؤياي شاه طهماسب اول صفوي براي الغاي رسومات تمغا حكايت دارد. اين لوح به خط " علاءالدين محمد تبريزي " از خوش نويسان درباره شاه طهماسب اول است كه د ر12 سطر در تاريخ 972 هجري به خط ثلث نگاشته شده و از آثار گرانقدر هنري آن استاد نامدار محسوب مي شود.
مسجد جامع تسوج
تسوج شهركي در 33 كيلومتري شبستر است . مسجد جامع تسوج را منسوب به دوره ايلخانان مي دانند. شبستان اين مسجد داراي 20ستون سنگي و 4 ستون آجري است و همه ستون ها داراي پايه ها و سرستون هاي مقرنس هستند و 35 گنبد آجري بر روي آنها جاي گرفته است.
بر ايوان مدخل اين مسجد ، فرماني از سلطان محمد خدابنده صفوي به خط ثلث برجسته بر روي سنگ مرمر يك پارچه ، نقر (كنده كاري ) شده است . اين فرمان مبني بر حذف ماليات كوزه فروشان به تاريخ 989 ه . ق است . آخرين تعمير كامل مسجد در سال 1252 ه. ق و به امر محمد شاه قاجار صورت پذيرفت .
مسجد جامع سراب
مسجد جامع سراب مسجدي تاريخي است كه در كنار بازار شهر قرار گرفته است . در سر در ورودي شرقي مسجد كتيبه اي از سنگ مرمر به خط نسخ متعلق به دوره تركمانان آق قويونلو به چشم مي خورد كه داراي تاريخ 875 ه . ق همزمان با حكومت اوزون حسن قره قويونلو است و نام باني مسجد " حاجي رفيع الدين بن الحاجي رشيدالدين " بر روي آن نقر شده است . اين در به وسيله 10 پله به صحن و سپس شبستان مربوط مي شود.
ابعاد شبستان 21 * 5/47 متر و سقف آن مركب از 60 گنبداست كه بر روي طاق جناغي و پايه هاي آجري از گچ به ابعاد متفاوت استقرار يافته است . در ضلع جنوبي اين شبستان ، سه محراب به چشم مي خورد كه يكي از محراب ها ازكاشي هاي برجسته بسيار زيبايي با نقوش برجسته اسليمي خطايي و لعاب فيروزه اي از دوره مغول تزيين شده است.
مسجد داراي منبر چوبي با 7 پله بلند به طول 6/3 متر و ارتفاع 10/2 متر است و در بالاي سطح شرق ، نام واقف آن با خط ثلث زيبا از چوب سفيد منبت كاري شده است.
مسجد جامع شيخ بابا
بناي اوليه مسجد تاريخي شيخ بابا درمراغه مربوط به قرون هشتم و نهم هجري است كه بر پايه هاي آن ، مسجد كنوني بازسازي شد. آنچه امروز از مسجد جامع شيخ بابا باقي مانده يك ستون سنگي و دو ستون چوبي مقرنس كاري شده است . اين ستون سنگي استوانه اي شكل ، و مركب از 20 قطعه سنگ مدور است كه روي هم گذاشته شده و در مجموع ارتفاع آن به 5 متر و محيط آن به 186 سانتيمتر مي رسد. 60 سانتيمتر از پايين ستون صاف و بدون نوشته است. بخش بالايي اين ستون كتيبه اي به خط ثلث در اندازه 160 سانتيمتر وجود دارد . تاريخي كه در ستون قيد شده 864 ه . ق است و متن كتيبه شامل اسماي متبركه حضرت رسول اكرم ( ص ) و حضرت علي (ع) و نيز نام مشايخ و مرادهاي شيخ بابا و نام باني بنا و حجار آن است. اخيراَ اين ستون سنگي براي حفاظت بيشتر به موزه مراغه منتقل شده است.
مسجد جامع مرند
مسجد جامع مرند در مركز شهر مرند واقع شده است . طبق كتيبه ي محراب مسجد ، اين بنا در سال 731 ه . ق در زمان سلطنت ابوسعيد بهادرخان از محل خيرات مردم مرند و جزيه اي كه در آن زمان از غير مسلم مي گرفتند به توليت " حسين بن محمود ابن تاج خواجه " ساخته شد.
امروزه كف مسجد به اندازه سه پله از سطح كوچه مجاور پايين تر است و دالاني به طول 12 متر با سه طاق گنبدي ، ورودي را به شبستان ها مربوط مي سازد. در سمت چپ اين دالان ، شبستان جنوبي با گنبدي كم خيز واقع شده كه بر فراز آن كتيبه اي از سنگ به چشم مي خورد . چنين به نظر مي رسد كه در سال 740 ه . ق در حالي كه بيش از9 سال از عمر اين مسجد نمي گذشت توسط " تاج خواجه " مرمت شد و توسعه يافت . محوطه اصلي مسجد با سقفي مشتمل بر شش گنبد ، فضاي اصلي مجموعه را تشكيل مي دهد. محراب به عرض 75/2 و ارتفاع 6 متر در جنوب مسجد واقع شده و مزين به آيات قرآني به خط كوفي و گچ بري هاي زيبا و بديع است . كتيبه تاريخي محراب در قوس بالاي آن ديده مي شود. در فاصله دو ستون تزييني و گچ بري كنار محراب ، نام سازنده محراب به خط رقاع نوشته شده است: " عمل عبدالفقير نظام بند گير تبريزي " در داخل هلال و در پايين دو كتيبه مزبور ، كتيبه ي گچ بري ديگري به خط رقاع وجود دارد.
عبدالرحيم كيا مي نويسد : " در سرلوحه اي كه در مسجد جامع مرند موجود بوده است چنين نوشته شده بود : "قد باش بعد تعمير هذالمسجد الواقع فيه مقبرة امّ نوح عليه السلام ، 1268 ه . ق "
راجع به وجه تسميه مرند روايتي است كه مي گويد : بناي اين شهر به امر دختر ترسايي به نام ماريا گذاشته شد و كليساي بزرگ شهر نيز كه فعلاَ پابرجاست ، با تغييراتي به صورت مسجد جامع شهر در آمد . آثار كليسايي اين مسجد مشهود است و صليب هاي بزرگ و كوچك شكسته دور تا دور قسمت فوقاني آن را به طرز زيبايي پوشانده است.
اين كه نوشته شده مسجد جامع مرند قبلاَ كليسا بود ، چندان بعيد به نظر نمي رسد ؛ زيرا ترسايان و نسطوريان كه در قرن پنجم ميلادي از ترس امپراطوران روم شرقي و كشيشان متعصب مسيحي به مغرب آذربايجان گريخته بودند در اين منطقه جمع شده و براي خود كليسايي ساخته بودند.
مسجد جمال آباد
روستاي جمال آباد در 6 كيلومتري مهربان و 21 كيلومتري تبريز قرار دارد . مسجد تاريخي اين روستا داراي 6 ستون عظيم سنگي به بلندي 5/5 متر با سرستون هاي سنگي نقشدار و پايه هاي سنگي بزرگ مي باشد.
برطاق سردر سنگي ورودي مسجد ، آياتي از قرآن مجيد با تزيينات ديگر نقر شده است. ا زشيوه ساخت منبر چوبي مشبك چهار پله ي اين مسجد كه مشابه كارهاي چوبي دوره ي تيموري و صفوي است تصور مي شود تاريخ بناي مسجد حدود قرن دهم ه . ق باشد.
مسجد حاج صفرعلي
در بازار " يمني دوز " تبريز ، مسجد معروف به مسجد حاج صفرعلي ، در ضلع شمالي حياط مدرسه حاج صفر علي واقع شده است . اين مسجد داراي گنبدي بلند با مناره منقش به كاشي هاي آبي رنگ است كه كلاهك و قسمتي از بالاي مناره فرو ريخته است. بناي اوليه مسجد متعلق به دوره ي صفوي است ، ولي باني مسجد فعلي ، " حاج صفرعلي خويي " بازرگان معروف و معاصر نايب السلطنه عباس است . مسجد حاج صفرعلي يكي از مساجد آباد و داير تبريز است كه قبلاَ دو امام داشت كه يكي آقاي " حاج ميرزا عبدالحت مهاجر ايرواني " از علماي درجه اول و موجه شهر تبريز و ديگري استاد بزرگوار آقاي " حاج ميرزا جواد سلطان القرائي " بودند.
بنيان مسجد حاج صفرعلي به اندازه اي محكم واساسي نهاده شده كه در سال 1288 ه . ق با وجود اين كه هنگام جريان سيل معروف ، نصف بيشتر فضاي مسجد پر از آب شد ، شكستي در بناي آن به وجود نيامد.
تبريز ائولرينين تاريخينه
بير قيسساجا باخيش
ايلك بيلگي لر باخاندا تبريز شهرينده 300 ياخين تاريخي ائو واردي . كي بونلارين 80 ائوي، فرهنگي ميراث اداره سينين طرفيندن آلينيب و اونلاري اوچورمونون قاباغي آلينيب .
لاله لي لر ائوي، شربت اوغلي ائوي، اردوبادي ائوي، حيدرزاده ائوي و ثقهالاسلام ائولري او ائولر دن دي كي دولت طرفيندن آلينيب و يالنيز فرهنگ ائوينه چئويرينيب .
بلورچيان، سرخهاي و نصيرزاده ائولريده او ائولردندي كي اولاردا همي ياشاييش وار و همي ده ميللي آثار آدلانيب و ثبت اولوبلار .
شربت اوغلي ائوي ( فرهنگسراي تبريز)
نشاني بنا: خيابان شمس تبريزي ـ كوچه شرشرا ـ پلاك 37
تاريخچه و مشخصات بنا: اين خانه متعلق به نيمه دوم حكومت قاجاريه ميباشد كه دراوائل پهلوي اول، اتاقهايي در دو طبقه به ضلع شمالي حياط باغچه ( بيروني ) اضافه شده است. اين ساختمان دو طبقه و داراي اندروني و بيروني است. اندروني شامل حياطي است به ابعاد 60/9 *60/21 متر كه از كوچه شمالي به آن وارد ميشوند. ورودي بيروني از سردر محتشم و گچبري است وارد هشتي شده و از آن با دالان طويلي ما را به حياط باغچه بيرون هدايت مي كند. ستونهاي رفيع نماي ساختمان با سرستونهاي گچبري شده نظر هر بيننده رابه خود جلب ميكند. ورودي به ساختمان اصلي از طبقه همكف بوده و از طريق يك راه پله مركزي تازه وارد به سرسرا وارد ميگردد كه دسترسي به همه اتاقهاي طبقه فوقاني را ميسر ميسازد. طبقات همكف و اول داراي طنبي هاي وسيعي است كه هركدام اتاقهاي فراخناكي را در جناحين خود دارد. اين ساختمان براي استفاده مسكوني ساخته شده ولي در سال 1369 براي شهرداري تبريز خريداري و بعد از مرمت توسط ميراث فرهنگي تبديل به فرهنگسراي تبريز شده است. در اين اواخر مركز ايرانشناسي در آن فعاليت خود را آغاز نموده است. ساختمان با بيش از 1600 مترمربع عرصه و دالان ورودي زيبا با قاب بنديهاي آجري و سر در شاخص ورودي مزين به گچبري از خصويات بارز آن ميباشد. فرم سردر و گچبري و قاب بندي گچي و آجري رفعت ستونها و نماي سفيد يكدست و نماي پركار آجري ضلع شرقي از مهمترين عوامل تزئيني آن ميباشد.
بهنام ائوي
اين خانه كه به دانشكده هنر اختصاص يافته، پيش از زلزله ويرانگر سال 1193 ه . ق و در دوره زنديه احداث شده است. خانه بهنام از دو قسمت بيروني تشكيل شده و تزيينات معماري آن از قبيل ارسي طنبي اصلي، ديوارنگارها، گچ بريها و بخاري هاي ديواري در نوع خود بي نظير است. در نماي اصلي خانه بهنام ستون هاي استوار با سرستون هاي زيبا و گچ بري هاي دل انگيز جلب توجه ميكند. ارسي اتاق اصلي (طنبي) با نقوش هندسي، اسليمي و شيشه هاي الوان از پركارترين نوع گره چوبي است. در ديوار نگارهاي طنبي اين خانه از كارهاي بسيار ظريف تذهيب تا پرتره ها، نقوش گل و مرغ، شكارگاهها و مناظر مختلف در نهايت ظرافت استفاده شده و بخاريهاي ديواري زيبايي در آن تعبيه گرديده است.
اين بنا در دوره ناصرالدين شاه مرمت و تزئينات نقاشي به آن اضافه شده است. بنا به صورت اندروني و بيروني است. ساختمان اصلي در شمال قطعه و روبه جنوب داراي ايوان ستوندار است. طنبي راهروها مشرف به ايوان و اتاقهاي جانبي ( گوشواره ) طرفين ايوان راتشكيل مي دهند. با استفاده از ارتفاع رفيع طنبي (هفت ري) فوق راهروها و فوقاني اتاقهاي جانبي به صورت اتاق خواب در آمده است. حياط اندروني در شمالي ترين بخش ساختمان و طرفين آن را اتاق هايي در شرق و غرب مشرف به حياط باز مي شوند. پشت بام اتاق هاي اندروني به صورت مهتابي (تراس) استفاده ميشود. ساختمان داراي زيرزمين است. اتاقهاي زير طنبي براي نشيمن تابستاني و ديگر اتاقها به صورت انباري و مطبخ درامده است. ايوان جنوبي براي نشيمن تابستان و ايوان شمالي داراي زير زمين است. اتاقهاي زير طنبي براي نشيمن تابستاني و ديگر اتاق ها به صورت انباري و مطبخ درامده است. ايوان جنوبي براي نشيمن تابستاني و ايوان شمالي داراي ستون هاي چوبي گچياند و سرستونها گچبري شده است. پيشاني ساختمان داراي گچبري و طاق نماهاي طرفين ايوان جنوبي مقرنسكاري است. اتاق طنبي داراي نقاشي هاي اواسط قاجاري است كه از ريزه اندودهاي گچي بيرون آمده است. پنجرههاي طنبي و پنجره هاي اتاقهاي مشرف به طنبي داراي مشبكهاي ظريفي از چوب گردو است. طاقچه ها و شومينه داخل طنبي مقرنس هاي گچي دارد.
گنجه اي زاده ائوی
اين خانه از دو قسمت به شكل حرف ( دال ) ساخته شده است. قسمتي از بنا مربوط به اوايل دوره قاجاريه و قسمت ديگر مربوط به اواخر آن دوره است. اين بنا در سه طبقه احداث شده و بزرگترين تالار اين مجموعه در طبقه دوم قرار دارد كه سقف وسيع آن با دهانة هفت متري به وسيله چوب و خرپاي چوبي استوار گرديده است. نماي شرقي و غربي بنا مزين به ستون ها و سرستون هاي بسيار زيبا و زيرزمين هاي آن با طاق هاي آذري تخت و با دهانه هاي بيش از 4 متر نشاني از اعتلاي هنر اجراي طاق و گنبد در اين بخش از ميهن اسلامي است. از اين خانه به عنوان ساختمان دانشكده مهندسي معماري و شهرسازي استفاده ميشود.
قدكي ائوی
اين خانه كه هم اينك از آن به عنوان ساختمان دانشكده فرش استفاده ميشود، در اواسط دوره قاجاريه به دستور «اعتمادالدوله» ساخته شد. خانه قدكي داراي اندروني و بيروني، تزيينات ديوارنگاري، آيينه كاري، گچ بري و آجركاري با بند برجسته است. اندروني شامل اتاق هاي نشيمن و استراحت متصل به زيرزمين و بيروني آن شامل تالار اصلي (طنبي) كلهايها، تالار فرعي و اتاق هاي خواب و استراحت مهمان است. زيرزمين بنا كه با پوشش هاي متنوع آجري مسقف شده، شامل فضاهايي چون مطبخ، انبار گندم، آب انبار و حوضخانه و... است.
امير نظام ائوی
محله ششگلان از دوره ايلخانان مغول مركز دارالحكومه بوده و ابنيه موجود در آن از قديمي ترين بخشهاي شهر محسوب ميشود. تاريخ بنا به دوره قاجاريه قرن 12 و زمان حكومت عباس ميرزا و امير نظام گروسي پيشكار كل آذربايجان برميگردد. اين بنا با گچبريهاي منقوش با پنجره هاي مشبك اروسي با شيشه هاي الوان، طاق خنچه پوش تعريف ميگردد. اين ساختمان زير بناي 1200 متر مربع را داراست و در دو طبقه بنا نهاده شده است. در طبقه پائين حوضخانه وسيعي وجود دارد كه با كريدورهاي طرفين به حياط و اتاقهاي مجاور ارتباط دارد. از خصوصيات بارز بنا ميتوان ايوان سرتاسري رفيع با 16 ستون زيبا و يك طنبي بزرگ و حوضخانهاي با ستونهاي سنگي را نام برد.
در بال شرقي تعداد 4 اتاق و در بال غربي 7 اتاق وجود دارد. حوض خانه با ستونهاي سنگي و طاقهاي آجري ساخته شده است. در طبقه بالا دو طنبي وجود دارد اين طنبيها دالانهايي به ايوان سرتاسري رفيع 16 ستوني، زيبايي خاصي به بنا ميدهد، منتهي ميگردد. درطرفين دالانها اتاقهاي وجود دارد كه دربال شرقي سالن 4 و در بال غربي 3 اتاق را شامل ميگردد. خانه متشكل از دو حياط اندروني و بيروني است.
كوزهكناني ائوی (مشروطيت ائوی)
نشاني بنا: تبريز ـ خيابان شهيد مطهري (راسته كوچه سابق) روبروي مسجد جامع تبريز.
طول و عرض بنا : مساحت كل بنا 1100 متر مربع زير بقنا 805 متر مربع زير بناي خانه مشتمل بر حوضخانه سرسرا و دو طبقه بنا تشكيل ميدهد . نورگير سرسرا بر روي چهار ستون بلند با سر ستونهاي گچبري استوار شده داخل آن با آئينه و شيشههاي رنگي به طرز جالب توجهي زينت يافته است. در طبقه اول 6 اتاق و سرسرا و در طبقه دوم يك طنبي (سالن بزرگ) و 6 اتاق در اطراف سرسرا موجود است. طنبي مشرف به حياط و داراي پنجرههاي مشبك با شيشههاي اولوان (اروسي) است كه توسط هنرمندان محلي ساخته شده است. اتاقهاي جانبي داراي سقفي چوبي با تزئينات برجسته هشت ضلعي است و درهاي چوبي با طرحهاي برجسته اسليمي و گل و برگ زينت داده شده است.
يکی از ديدنیترين و شوق انگيزترين مکان های تبريز موزه مشروطه معروف به «خانه مشروطه» است. بانی خانه مشروطيت حاج مهدی کوزه کنانی معروف به ابوالمله (۱۳۳۷ـ۱۲۵۴ قمری) بازرگان آزاده و روشنفکر و از رهبران انقلاب مشروطه و نخستين رئيس انجمن ايالتی آذربايجان است. پس از به توپ بسته شدن مجلس در سال ۱۲۸۷ خورشيدی، حاج مهدی کوزهکنانی خانه خود را در اختيار انجمن ايالتی آذربايجان قرار داد و در طول جنگ های يازده ماهه تبريز عليه نيروهای دولتی، اين محل ستاد فرماندهی و محل تشکيل جلسات مجاهدين مشروطه به شمار میرفت. تصميم مهم و انقلابی پايين آوردن پرچمهای سفيد تسليم در مقابل قوای استبدادی محمدعلی شاه نيز در همين خانه گرفته شد. خانه مشروطه محصول ذوق هنرمندانه يک معمار تبريزی به نام حاج ولی معمار است که سالها در روسيه ساکن بود و پس از بازگشت به تبريز آن را در سال ۱۲۴۷ شمسی بنا کرد.
دارايی های خانه مشروطه : در حياط موزه و در زير بالکن دو مجسمه قدی از مبارزان نام آشنای مشروطيت يعنی ستارخان، سردارملی، و باقرخان، سالار ملی، قرار دارد. رو به روی پلههای طبقه اول نيز مجسمه نيم تنه برنزی حاج مهدی کوزهکنانی بر روی پايهای جای گرفته و در سمت چپ آن عکس بزرگی از اعدام هشت نفر از بزرگان مشروطه نصب شده است. تصوير کسانی چون ضياءالعلما و دايیاش، قدير پسر علی موسيو، ثقة الاسلام (رئيس انجمن ايالتی آذربايجان) که روز دهم دی ۱۲۹۰ شمسی مطابق با عاشورای ۱۳۳۰ قمری به دست قوای روس در تبريز اعدام شدند. بنای تاريخی خانه مشروطيت با معماری اصيل سنتی دوره قاجاريه در محله قديمی راسته کوچه و در ضلع غربی مجموعه بازار تبريز قرار دارد. اين بنا در زمينی به مساحت هزارو سيصد متر، در دو طبقه شامل اندرونی و بيرونی ساخته شده است. بعد از ورودی اصلی فضای هشتی است که به حياط راه دارد. در راهروی ورودی بنا حوضخانه زيبايی با آجربندی هنرمندانه قرار دارد. راه پله دو طرفهای ارتباط اين فضا با طبقه دوم بنا را برقرار می سازد. در بالای راه پله کلاه فرنگی زيبايی با شبکه های چوبی و شيشه های رنگی و آيينه کاری خود به زيبايی بنا میافزايد.
حيدر زاده ائوی
خانه حيدرزاده در زميني به مساحت ۷۸۹ مترمربع در كوچه پشت شهرداري تبريز و با دو حياط اندروني و بيروني در دو دوره اوايل و اواخر قاجاريه احداث شده است. مجموعه، داراي راه پله مركزي (سرسرا) است كه دسترسي به حوضخانه، طنبي و اتاقهاي جانبي و نشيمن را ميسر ميسازد. مجموعه، ازنظر شيوه معماري به دو دوره تعلق دارد. بخش اصلي آن متعلق به اواخر قاجاريه و طنبي اتاقهاي جانبي بخش جنوب شرقي متعلق به اوايل قاجاريه است. زيرزمينها با انواع طاق پوشش شده است كه طاق و كاربندي و آجركاري حوضخانه يكي از زيباترين كاربنديهاي خانههاي قديمي استان ميباشد. پوشش اتاق هاي فوق مسطح (چوبي) و داراي صندوقه است. پنجرههاي طنبيها داراي اروسي و شيشههاي رنگي است. خانه حيدرزاده در اصل به سفارش فردي به نام سرتيپ قلي خان خارجي ساخته شده و بعدا در اختيار خانواده حيدرزاده قرار گرفته است. نوع معماري اين ساختمان تقليدي از معماري روس تزاري است.
خانه لاله اي ها
اين خانه متعلق به دوره پهلوی بوده و در جنوب کوچه صدر واقع شده است اين بنا در دو طبقه با عرض 600 متر مربع احداث شده است . نمای اين بنا آجری و بالکنهايی با سرستونها وستونهای گچبری شده وحياط باغچه دارد. به پاس خدماتی که مرحوم يحيی ذکاء در حق تاريخ مدنيت کشور ايران و منطقه آذربايجان و به ويژه تبريز انجام داده اند از اين خانه به عنوان دفتر پژوهش های تاريخی يحيی ذکاء بهره برداری شده و اسناد و مدارک و کتب تاريخی متعلق به مرحوم ذکاء در اين خانه به نمايش دائمی گذاشته شده است.
خانه صرافلار
خانه صرافلار واقع در تبريز، خيابان شمس تبريزي ،ايستگاه گرو ،كوچه صرافلار ،كوچه شهيد نوروزي ،پلاك 100 كه در گذشته از طريق يك هشتي ورودي وارد اين خانه مي شدند. اما درحال حاضر هشتي ورودي از بين رفته و در اثر تفكيك هايي كه در اين قطعه انجام گرفته ورودي خانه تبديل به يك دالان طولاني شده است . با گذشتن از دالان وارد حياط مستطيل شكل خانه مي شويم . حياط به تبعيت از ديگر خانه هاي قديمي تبريز حوض مياني و دو باغچه كناري آن را درخود جاي داده است .
اتاق سه دري ( طنبي ) مستطيل شكل استوار و پابرجا درمحور اصلي خانه در پشت ايوان ستوندار خودنمايي مي كند . دو اتاق جانبي مستطل شكل طنبي رادرميان گرفته ويك رديف پلها از حياط به اتاق جانبي دست چپ طنبي و به داخل خانه هدايت مي كند. درضلع شرقي حياط نيز يك اتاق سه دري و دو راهروي جانبي با دو رديف پله موجود مي باشد. خانه شامل يك طبقه و يك زير زمين مي باشد . پلان زيرزمين نيز به تبعيت از پلان طبقه همكف در جبهه اصلي شامل يك حوضخانه و دو اتاق جانبي و در ضلع غربي شامل يك اتاق مستطيل شكل و يك راهرو مي باشد. اين راهرو در هر دوطبقه ارتباط بين جبهه شمالي و شرقي بنا را فراهم آورده است . طبقه همكف سازه قابي و زيرزمين سازه طاق و گنبدي دارد .سقف حوضخانه داراي كاربندي هاي بسيار زيبا ميباشد . نماي اصلي بنا ايوان دار ميباشد كه بر روي دو ستون استوار است ودر مركز آن يك سنتوري قراردارد . در دو طرف سنتوري بر روي گوشوارهاي دو نيم دايره قرار دارد كه داراي تزئينات گچي مي باشد .
قدمت بنا مربوط به دوره قاجاريه ، پهلوي مي باشد
ارك عليشاه
نشاني بنا: تبريز ـ خيابان امام خميني نبش سه راهي طالقاني.
باني: ساختمان آن توسط تاج الدين عليشاه جيلاني وزير سلطان ابوسعيد ايلخاني در سال 716 بنا شده است.
توصيف بنا: به دليل مرگ باني بنا ناتمام مانده تا اينكه بازماندگان وي ساختمان آن را در سال 724 به اتمام رساندند. در زمان آباداني مسجد عليشاه مزين به كاشي، ازاره سنگي و ستونهاي مرمر و كتيبه و گچبري بوده است. ايوان مسجد را طاق بلندي مي پوشانده كه به دليل تعجيل در ساخت آن طاق شكسته و فرو ريخته است. در دوران قاجاريه در درگيريهاي تبريز و انقلاب مشروطيت يكي از انبارهاي مهمات و مخزن غلات قشون گرديد و حصاري نيز دور آن كشيده شده و ارك نام گرفت. عرض ديوارها 10 متر و ارتفاع آن 26 متر است. محراب بزرگ مسجد در انتهاي ايران و در بين دو نور گير قرار گرفته است. در ضلع جنوبي بنا و در نماي خارجي، برج مدور عظيمي به چشم ميخورد كه پشتيباني براي طاق و ديوار به حساب ميآيد . به مرور زمان دچار خسارات و ويراني شده ولي بناي به جاي مانده خود، مؤيد شكوه روزگار آباداني آن بوده است. در ضلع شرقي بناي ارك تالاري قرار داشت كه به تالار ارك (شير و خورشيد، بالاباغ ) موسوم بوده است كه پس از تبديل شدن گورستان به باغ ملي (ارك) مورد بهره برداري قرار گرفت. اين تالار يكي از با ارزشترين بناهاي تاريخي ـ فرهنگي شهر تبريز محسوب ميشد و در عين حال اولين سالن تئاتري بوده كه نمايشهاي بزرگي چون آي باكلاه ـ آي بي كلاه ـ اتللو در آن به اجرا درآمده و مشابه اين تالار در شهر پطرزبورگ هم اكنون در حال اجراي نمايشهاي مختلف قرار دارد و مورد استفاده قرار ميگيرد. اين تالار در سال 1306 بنا نهاده شد و در سال 1359 مورد تخريب قرار گرفت. از مشخصات سالن ميتوان موارد زير را نام برد: شش هزار متر مربع زير بنا به ظرفيت 600 نفر، از خروجي جهت تخليه سريع در مواقع اضطراري، برخورداري از اكوي كامل بدون استفاده از تجهيزات پيش رفته، وجود جايگاه اركستر نمايشها، وجود پانلهاي معلق در بالاي سن جهت تسريع در تغيير دكور صحنههاي نمايش